Gümrükleme, ihraç veya ithal edilen malın gümrük idaresine beyan edilmesi, vergi ve harçların hesaplanıp ödenmesi ve gerekli izinlerin alınarak malın sınırdan yasal olarak geçirilmesi sürecidir. Türkiye'de beyannameler Ticaret Bakanlığı'nın BİLGE sistemi üzerinden elektronik olarak verilir ve çoğunlukla beyan sahibi adına gümrük müşaviri tarafından hazırlanır. Bu rehber, Türkiye'deki ihracatçı ve ithalatçılar için sürecin hangi sırayla işlediğini gümrük mevzuatına girmeden anlatır; hizmet olarak gümrükleme için gümrükleme hizmetleri sayfamıza bakabilirsiniz.
Önce bunu bilin: Türkiye'nin ticaret düzenlemeleri tek tip değildir
Her şey buradan türer. İhracatta malın nereye gittiğine bağlı olarak alıcının vergi durumu ve gereken belge tamamen değişir:
- Avrupa Birliği, sanayi ürünleri — Gümrük Birliği. Geçerli bir A.TR ile gümrük vergisi yok.
- Avrupa Birliği, tarım ve demir-çelik — Gümrük Birliği dışında. Tercih EUR.1 ile.
- Birleşik Krallık — İngiltere–Türkiye serbest ticaret anlaşması; menşe ispatı karşılığında tercih.
- Avrasya Ekonomik Birliği — serbest ticaret anlaşması yok; normal tarife.
- Diğer pazarlar — ithalatçı ülkenin kendi tarifesi; menşe şahadetnamesi ile.
Bunu yanlış yapmak en pahalı hatadır. Tarım ürünü için düzenlenen A.TR hiçbir şey sağlamaz; tercih anlaşması olmayan bir pazara yalnızca A.TR ile giden mal tam oran üzerinden vergilendirilir.
İhracat gümrükleme adımları
| # | Adım | Kim yapar |
|---|---|---|
| 1 | Malı sınıflandırmak (GTİP), tercih hakkını teyit etmek | İhracatçı / forwarder |
| 2 | Ürüne özel gereklilikleri belirlemek (uygunluk, sağlık, lisans) | Forwarder / alıcı |
| 3 | Fatura ve çeki listesini düzenlemek, uyumunu kontrol etmek | İhracatçı |
| 4 | A.TR, EUR.1 veya menşe şahadetnamesini almak | Forwarder / yetkili kuruluş |
| 5 | İhracat beyannamesini tescil ettirmek | Gümrük müşaviri |
| 6 | Transit rejimini açmak (TIR karnesi veya T1) | Forwarder / taşıyıcı |
| 7 | AB'ye girişten önce giriş özet beyanını vermek | Taşıyıcı / forwarder |
| 8 | Sınır geçişi; çıkışla ihracat beyannamesinin kapanması | Gümrük |
| 9 | Varışta ithalat beyanı, vergi ve KDV tahakkuku | Alıcı / gümrük temsilcisi |
| 10 | Serbest dolaşıma giriş ve teslimat | Gümrük / taşıyıcı |
Ürüne özel gerekliliklerin nerede durduğuna dikkat edin: dokuzuncu değil ikinci adımda. Uygunluk değerlendirmesi ve sağlık sertifikasının kendi süreleri vardır, bazen laboratuvar testi gerekir; mal varış noktasında beklerken ve ardiye işlerken çözülemezler.
İthalat gümrükleme adımları
Türkiye'ye mal getirirken süreç şu sırayla ilerler: belgeler (fatura, çeki listesi, konşimento / CMR / AWB, menşe veya dolaşım belgesi, varsa izinler) toplanır; GTİP belirlenir ve ürünün TAREKS üzerinden ürün güvenliği denetimine, ithalat iznine veya başka bir kısıtlamaya tabi olup olmadığı kontrol edilir; gümrük müşaviri ithalat beyannamesini sisteme girer. Beyanname risk analizine göre hatta atanır: yeşil hatta belge kontrolü ve muayene yapılmaz, sarı hatta belgeler incelenir, kırmızı hatta mal fiziki olarak muayene edilir. Vergiler tahakkuk edip ödendikten sonra mal çekilir. Ayrıntılı anlatım için ithalat gümrükleme süreci makalemize bakabilirsiniz.
Belgeler
Ticari fatura. Gümrük kıymetinin temelidir. Incoterm'i, miktarları, birim ve toplam değerleri ve GTİP ile tutarlı bir mal tanımını içermelidir; "yedek parça" gibi genel tanımlar soru doğurur.
Çeki listesi (packing list). Koli sayısı, net ve brüt ağırlık, ölçüler. Faturayla uyuşmalıdır — tutarsızlıklar en sık görülen tek gecikme nedenidir.
A.TR. Malın Türkiye–AB Gümrük Birliği içinde serbest dolaşımda olduğunu gösterir. Menşe belgesi değildir: malın Türkiye'de üretilmiş olması gerekmez, orada serbest dolaşımda olması yeterlidir.
EUR.1. Tercihli menşe belgesidir. A.TR'nin aksine ilgili anlaşmanın kurallarına göre gerçekten tercihli menşe gerektirir.
Menşe şahadetnamesi. Tercih uygulanmayan durumlarda menşe ülkesini belgeler; tek başına vergiyi düşürmez.
CMR, konşimento, AWB. Sırasıyla karayolu, denizyolu ve havayolu taşıma belgeleri. CMR, karayolunda taşıma sözleşmesinin delilidir; yüklemede veya teslimde çekinceler bu belgeye yazılır.
TIR karnesi / T1. Gümrüklenmemiş malın gümrük bölgeleri arasında taşınmasını sağlayan transit belgeleri; hangisinin kullanılacağı güzergâha bağlıdır.
Gümrük vergisi nasıl hesaplanır?
İthalatta hesap gümrük kıymeti üzerinden yapılır: malın işlem değerine, Türkiye gümrük sınırına kadar oluşan navlun ve sigorta gibi masraflar eklenir (pratikte CIF değer). Hangi masrafın zaten fiyatın içinde olduğunu satış sözleşmesindeki Incoterm belirler; bu konuda Incoterms 2020 rehberi yol gösterir.
| Kalem | Hesaplama |
|---|---|
| Gümrük vergisi | Gümrük kıymeti × GTİP'e ait oran (AB'de serbest dolaşımdaki sanayi ürünlerinde A.TR ile genellikle sıfır) |
| İlave gümrük vergisi, ÖTV vb. | Yalnızca ilgili ürün ve menşelerde uygulanır |
| İthalat KDV'si | (Gümrük kıymeti + gümrük vergisi + diğer vergi ve masraflar) × KDV oranı |
KDV mükellefi firmalar için ithalat KDV'si genellikle indirim konusu yapılabildiğinden kâr marjından çok nakit akışını etkiler. Değeri düşük beyan etmek tasarruf sağlamaz: beyan edilen değer risk profillerinin altında kaldığında idare kıymeti yeniden belirler, malı muayeneye alır ve gecikme dahil toplam maliyet "tasarruf edilen" vergiyi aşar. Örnekli hesaplama için gümrük vergisi hesaplama makalemize bakabilirsiniz.
Ek dikkat isteyen ürün grupları
Teknik ürünler
Varış pazarının kurallarına göre uygunluk değerlendirmesi ve işaretleme, destekleyici beyanlar ve bazen test raporları.
Gıda ve tarım
Sağlık ve bitki sağlığı sertifikası, çoğu zaman belirlenmiş bir sınır kontrol noktası üzerinden; ayrıca etiketleme kuralları.
Kimyasallar
Güvenlik bilgi formları, bazı pazarlarda kayıt yükümlülükleri ve taşıma için ADR veya IMDG kuralları.
Çift kullanımlı mallar
Askeri kullanım ihtimali olan ürünler, ne kadar sıradan görünürse görünsün lisans gerektirebilir.
En pahalıya mal olan beş hata
- Tahmini GTİP. Vergiyi, yasakları ve belge gerekliliklerini belirler; hata ek tahakkuk ve muayene demektir.
- Fatura ile çeki listesinin uyuşmaması. Farklı miktar veya ağırlıklar neredeyse her zaman soru doğurur.
- Varış ülkesine uymayan tercih belgesi. Gümrük Birliği dışındaki ürüne veya tercihsiz pazara A.TR hiçbir şey sağlamaz.
- Ürüne özel gerekliliklerin varışta fark edilmesi. Sertifika beklerken ardiye her gün işler.
- Düşük kıymet beyanı. Yeniden kıymet belirleme ve muayene, tasarruf edilen vergiden pahalıya gelir.
Beşi de yüklemeden önce önlenebilir; sınırda tepki vermek yerine çalıştığımız yer orasıdır. Taşıma tarafı için karayolu, denizyolu ve havayolu kargo sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Gümrük beyannamesi kim doldurur?
Beyan sahibi ihracatçı veya ithalatçı firmadır; beyanname kendisi tarafından ya da çoğunlukla onun adına temsilci olarak gümrük müşaviri tarafından BİLGE sistemine girilir. Müşavir, beyanın doğruluğundan beyan sahibiyle birlikte sorumlu olabileceği için belgeleri tescilden önce kontrol eder.
Gümrük vergisi nasıl hesaplanır?
Gümrük vergisi, gümrük kıymeti (malın bedeli ile Türkiye sınırına kadar navlun ve sigorta, pratikte CIF değer) ile malın GTİP'ine ait oranın çarpımıdır. Ürüne göre ilave gümrük vergisi veya ÖTV eklenebilir. İthalat KDV'si ise gümrük kıymeti, gümrük vergisi ve diğer vergi ve masrafların toplamı üzerinden hesaplanır.
İthalatta hangi belgeler gerekli?
Temel set ticari fatura, çeki listesi, taşıma belgesi (konşimento, CMR veya AWB) ve varsa A.TR, EUR.1 veya menşe şahadetnamesidir. Ürüne göre ürün güvenliği denetimi, ithalat izni, sağlık veya uygunluk belgeleri de gerekebilir; bunların gerekip gerekmediği GTİP'e göre sevkiyattan önce kontrol edilmelidir.
A.TR bir menşe belgesi midir?
Hayır. A.TR, malın Türkiye–AB Gümrük Birliği içinde serbest dolaşımda olduğunu gösterir ve nerede üretildiği hakkında bir şey söylemez. Başka bir ülkede üretilip Türkiye'de usulüne uygun gümrüklenen mal, A.TR ile AB'ye vergisiz gidebilir. Tercihli menşein ispatı gerektiğinde doğru belge EUR.1 veya menşe beyanıdır.
İhracatta KDV iadesi nasıl alınır?
İhracat teslimleri KDV'den istisnadır; ihracatçı, ihraç ettiği mal için yüklendiği KDV'nin iadesini bağlı olduğu vergi dairesinden talep eder. Başvuruda malın yurt dışına çıktığını gösteren, kapanmış ihracat beyannamesi esas alınır. Bu yüzden beyannamedeki bilgilerin fatura ile birebir uyumlu olması iadenin sorunsuz alınması için önemlidir.
A.TR mal yüklendikten sonra düzenlenebilir mi?
Belirli koşullarda sonradan düzenleme mümkündür, ancak idari olarak zahmetlidir ve garantisi yoktur; bu arada alıcıya tam vergi tahakkuk edebilir. Tercih hakkını yüklemeden önce teyit etmek çok daha basittir; bu yüzden süreçte bu adım en başta yer alır.