Kargo Sigortası Nedir? Yük Hasarında Ne Yapılır?

Kargo sigortası (nakliyat emtia sigortası), taşıma sırasında yükün kaybolması veya hasar görmesi durumunda malın değerini sigortalı tarafa ödeyen poliçedir. Taşıyıcının sorumluluğu ise uluslararası sözleşmelerle sınırlıdır; örneğin karayolunda CMR'ye göre tazminat brüt ağırlığın kilogramı başına 8,33 SDR ile sınırlıdır ve bu tutar değerli yüklerde zararın küçük bir kısmını karşılayabilir. Yük hasarlı geldiğinde ise ilk iş, hasarı teslim belgesine yazdırmak, fotoğraflamak ve sigorta şirketine ile taşıyıcıya gecikmeden yazılı bildirim yapmaktır.

Yükünüz Hasar Görürse Kim Öder?

Cevap çoğu zaman sanıldığı kadar basit değildir. Hasarın bedelini kimin ödeyeceği üç soruya bağlıdır: Hasar taşıyıcının sorumluluğunda mı oluştu, yük sigortalı mı ve satış sözleşmesindeki Incoterms kuralına göre risk o anda hangi taraftaydı?

Taşıyıcı (nakliyeci, armatör, havayolu) kusurlu olsa bile sorumluluğu taşıma moduna göre uluslararası sözleşmelerle sınırlanmıştır:

• Karayolu – CMR Konvansiyonu: Kayıp veya hasarda tazminat, eksik ya da hasarlı kısmın brüt ağırlığının kilogramı başına 8,33 SDR ile sınırlıdır.
• Denizyolu – Lahey/Lahey-Visby Kuralları (ve bazı ülkelerde Hamburg Kuralları): Sınır, koli başına veya kilogram başına belirlenen SDR tutarlarına göre hesaplanır; hangi rejimin uygulanacağı konşimentoya ve ilgili ülke hukukuna bağlıdır.
• Havayolu – Montreal Konvansiyonu: Kargo için kilogram başına SDR cinsinden bir sınır vardır; bu sınır dönemsel olarak revize edildiği için güncel değeri kontrol etmek gerekir.

Ayrıca taşıyıcı bazı durumlarda hiç sorumlu tutulmaz. CMR'de örneğin malın kendi niteliğinden kaynaklanan bozulma, gönderenin yaptığı yetersiz ambalaj veya hatalı yükleme gibi hâller taşıyıcıyı sorumluluktan kurtarabilir. Bu nedenle "nakliyeci öder" varsayımı, pratikte çoğu zaman ya kısmi tazminatla ya da uzun bir ihtilafla sonuçlanır.

8,33 SDR/kg Neden Çoğu Zaman Yetersiz Kalır?

SDR (Özel Çekme Hakkı), IMF'nin bir sepet para birimine dayalı hesap birimidir ve kuru günlük değişir. CMR sınırı yükün değerine değil ağırlığına bağlı olduğu için hafif ama değerli mallarda tazminat ile gerçek zarar arasındaki fark büyür.

Basit bir örnek: 500 kg'lık bir palet elektronik ekipman tamamen hasar görürse taşıyıcının azami sorumluluğu 500 × 8,33 = 4.165 SDR olur. Malın faturası bunun birkaç katıysa aradaki fark, sigorta yoksa yük sahibinde kalır. Aynı ağırlıkta inşaat malzemesi için ise bu sınır zararın tamamını karşılayabilir. Yani CMR sınırı yük değeri/ağırlık oranı yüksek olan tekstil, elektronik, makine parçası, ilaç ve kozmetik gibi ürünlerde belirgin şekilde yetersiz kalır.

CMR, gönderenin taşıma senedine daha yüksek bir mal değeri veya özel teslim menfaati yazdırması ve ek ücret ödemesi hâlinde sınırın aşılmasına imkân tanır. Ancak bu uygulamada nadir kullanılır; yük sahipleri genellikle kendi nakliyat emtia sigortasını yaptırmayı tercih eder. CMR belgesinin işlevi ve doldurulması için CMR belgesi nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Nakliyat Emtia Sigortası ile Taşıyıcı Sorumluluk Sigortası Arasındaki Fark

Piyasada sık karıştırılan iki poliçe vardır. Biri yükü, diğeri taşıyıcıyı korur.

Pratik sonuç: Nakliyecinin "CMR sigortamız var" demesi, yükünüzün tam değeriyle sigortalı olduğu anlamına gelmez. Yük değerinin korunması için emtia sigortası ayrıca yaptırılmalıdır.

ICC A, B ve C Klozları: Kapsam Karşılaştırması

Uluslararası nakliyat emtia poliçeleri genellikle Londra Sigortacılar Enstitüsü'nün Institute Cargo Clauses (ICC) şartlarına dayanır. Üç ana seviye vardır:

ICC (A) "tüm riskler" yaklaşımıdır: Poliçede açıkça hariç tutulmayan her risk teminat altındadır. ICC (B) ve ICC (C) ise sayılmış risk esasına göre çalışır; listede olmayan risk teminat dışıdır.

Üç klozda da ortak istisnalar bulunur: malın kendi niteliğinden doğan bozulma, yetersiz veya uygun olmayan ambalaj, olağan fire ve sızıntı, gecikme nedeniyle oluşan zarar ve sigortalının kasıtlı davranışı. Savaş ve grev riskleri ise standart klozlara dahil değildir; ayrı klozlarla (Institute War Clauses, Institute Strikes Clauses) eklenir. Soğuk zincir yüklerinde soğutma ünitesi arızası gibi riskler için genellikle ek teminat gerekir; bu konuda soğuk zincir taşımacılığı sayfamız fikir verebilir.

Incoterms'e Göre Sigortayı Kim Yaptırır?

Incoterms kuralları, riskin satıcıdan alıcıya hangi noktada geçtiğini belirler. Sigortayı yaptırma zorunluluğu yalnızca iki kuralda vardır; diğerlerinde riski taşıyan taraf kendi menfaatini korumak için sigorta yaptırır.

CIF'te asgari teminatın ICC (C) olduğuna dikkat edin: Alıcı olarak daha geniş koruma istiyorsanız bunu satış sözleşmesine yazdırmanız veya ek sigorta yaptırmanız gerekir. Kuralların ayrıntısı için Incoterms 2020 rehberi yazımıza göz atabilirsiniz.

Türkiye'ye yapılan ithalatta nakliyat sigortasının Türkiye'de faaliyet gösteren bir sigorta şirketine yaptırılmasına ilişkin bir düzenleme bulunduğundan, ithalat yapan firmaların poliçe tercihini sigorta danışmanı veya acenteleriyle teyit etmesi faydalı olur. Sigorta bedeli gümrük kıymetinin bir unsuru olduğu için gümrükleme beyanında da doğru gösterilmelidir.

Sigorta Bedeli Nasıl Belirlenir?

Sigorta bedeli, hasar hâlinde ödenecek azami tutardır ve doğru belirlenmesi önemlidir. Piyasada yaygın uygulama, malın CIF değerine (mal bedeli + navlun + sigorta) yüzde 10 civarında bir ek eklenmesidir. Bu ek, yükün ulaşmaması hâlinde oluşacak beklenen kâr ve ek masrafları karşılamaya yöneliktir. Incoterms 2020 de CIF ve CIP'te satıcının yaptıracağı sigortanın asgari olarak sözleşme bedelinin yüzde 110'unu karşılamasını öngörür.

Bu oran sabit değildir; sigortalı ile sigorta şirketi farklı bir ek oranı veya farklı bir değer esası (örneğin yalnızca fatura bedeli ya da gümrük vergileri dahil değer) üzerinde anlaşabilir. Prim tutarı ise yükün cinsine, ambalajına, güzergâha, taşıma moduna ve seçilen kloza göre sigorta şirketince belirlenir; güncel teklif almadan oran varsaymamak gerekir.

Dikkat edilmesi gereken nokta eksik sigortadır: Sigorta bedeli malın gerçek değerinin altında belirlenmişse, kısmi hasarda tazminat da genellikle aynı oranda azaltılır.

Yük Hasarlı Geldiğinde Adım Adım Ne Yapılır?

Hasar tazminatının büyük kısmı ilk saatlerde yapılan işlemlere bağlıdır. Aşağıdaki sıra, karayolu, denizyolu ve havayolu için genel bir çerçeve sunar.

1. Teslim almadan önce kontrol edin. Araç mührünü, konteyner kapısını, ambalajları ve koli sayısını teslim belgesiyle karşılaştırın. Mühür kırık veya numarası farklıysa bunu not edin.
2. Hasarı teslim belgesine yazdırın. Karayolunda CMR'nin ilgili bölümüne, denizyolu ve havayolunda teslim makbuzuna veya ambar tesellüm belgesine hasarın niteliğini (ezik, ıslak, eksik koli vb.) açıkça yazın ve şoförün ya da teslim edenin imzasını alın. "Kayıtsız" imzalanan belge, sonradan hasar iddiasını zorlaştırır.
3. Fotoğraf ve video çekin. Araç veya konteyner açılmadan önce ve boşaltma sırasında; ambalaj, etiket, mühür ve hasarlı ürünleri tarih bilgisiyle kayıt altına alın.
4. Hasarlı malı ayırın, imha etmeyin. Ekspertiz yapılana kadar malı ve ambalajı koruyun; zararın büyümesini önlemek için makul önlemleri alın.
5. Sigorta şirketine ve taşıyıcıya derhal yazılı bildirim yapın. Bildirim sürelerine dikkat edin: CMR'de görünür hasarlar teslim anında, görünmeyen hasarlar ise teslimden sonraki kısa bir süre içinde (CMR'de 7 gün, pazar ve resmî tatiller hariç) yazılı ihtirazi kayıtla bildirilmelidir. Deniz ve hava taşımalarında da farklı ve kısa süreler öngörülür; poliçenizdeki bildirim şartını mutlaka kontrol edin.
6. Ekspertiz (survey) talep edin. Sigorta şirketi veya onun yetkilendirdiği eksper hasarı yerinde inceler, nedenini ve tutarını raporlar. Taşıyıcıyı da ekspertize davet etmek sonraki rücu sürecini kolaylaştırır.
7. Taşıyıcıyı yazılı olarak sorumlu tutun. Taşıyıcıya hasardan sorumlu tuttuğunuzu bildiren bir yazı gönderin. Bu, sigorta şirketinin tazminatı ödedikten sonra taşıyıcıya rücu hakkını korur.
8. Belgeleri toplayıp dosyayı sunun. Eksiksiz dosya, tazminat sürecini hızlandırır.

Hasar Dosyası İçin Gerekli Belgeler

• Sigorta poliçesi veya sertifikası
• Ticari fatura ve çeki listesi (packing list)
• Taşıma senedi: CMR, konşimento (B/L) veya havayolu konşimentosu (AWB)
• Hasar notu düşülmüş teslim belgesi
• Fotoğraflar ve varsa video kayıtları
• Ekspertiz raporu
• Taşıyıcıya gönderilen ihtirazi kayıt/sorumlu tutma yazısı ve cevabı
• Gerekirse gümrük beyannamesi, tamir veya yeniden üretim maliyetini gösteren belgeler
• Tazminat talep yazısı ve banka bilgileri

Denizyolu taşımalarında konşimentonun içeriği ve "clean" olup olmaması hasar iddiasında belirleyicidir; ayrıntılar için konşimento nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Yapılan Hatalar

• Taşıyıcının CMR sigortasını yük sigortası sanmak: Bu poliçe yükün değerini değil, taşıyıcının sınırlı sorumluluğunu karşılar.
• CIF'te yalnızca ICC (C) ile yetinmek: Hırsızlık, ıslanma veya kırılma gibi sık görülen hasarlar bu klozda teminat dışıdır.
• Teslim belgesini kayıtsız imzalamak: Görünür hasar varsa mutlaka belgeye yazdırılmalıdır.
• Yetersiz ambalaj: Ambalaj kusurundan doğan hasarlar hem sigorta hem taşıyıcı sorumluluğu açısından genellikle kapsam dışında kalır.
• Bildirim süresini kaçırmak: Gecikmiş bildirim, tazminat hakkını zayıflatabilir veya ortadan kaldırabilir.
• Sigorta bedelini düşük tutmak: Eksik sigorta, kısmi hasarda orantılı tazminata yol açar.
• Parsiyel yüklerde aktarmaları hesaba katmamak: Birden fazla yükleme-boşaltma ve aktarma, hasar riskini artırır; ambalaj ve teminat buna göre seçilmelidir.

Forwarding Firması Sigorta ve Hasar Sürecinde Ne Yapar?

Bir freight forwarder, yükün güzergâhını ve taşıma modunu bildiği için sigorta ihtiyacının doğru tanımlanmasına yardımcı olur: Hangi Incoterms kuralında kimin sigorta yaptırması gerektiği, hangi klozun yükün riskine uygun olduğu ve sigorta bedelinin nasıl hesaplanacağı bu aşamada netleşir. Hasar durumunda ise forwarder, taşıyıcıyla iletişimi yürütür, teslim belgesine düşülecek notlar ve ekspertiz organizasyonu konusunda yönlendirme yapar, hasar dosyası için gereken taşıma belgelerini sağlar.

KEY Forwarding, 2005'ten beri karayolu, denizyolu ve havayolu taşımalarında ve gümrükleme süreçlerinde yük sahiplerine hizmet vermektedir. Yükünüz için uygun sigorta seçeneğini ve hasar durumunda izlenecek adımları müşteri temsilcilerimizle görüşebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kargo sigortası zorunlu mu?

Genel olarak yük sahibi için yasal bir zorunluluk yoktur; ancak Incoterms CIF ve CIP kurallarında satıcı sigorta yaptırmakla yükümlüdür. Diğer kurallarda riski taşıyan tarafın kendi menfaatini korumak için sigorta yaptırması önerilir.

CMR sorumluluk sınırı ne kadar?

CMR Konvansiyonu'na göre taşıyıcının kayıp veya hasar için sorumluluğu, eksik ya da hasarlı kısmın brüt ağırlığının kilogramı başına 8,33 SDR ile sınırlıdır. SDR'nin TL veya euro karşılığı kura göre değişir.

Nakliyat sigortası ile CMR sigortası aynı şey mi?

Hayır. Nakliyat emtia sigortası yük sahibini ve malın değerini korur; CMR sigortası ise taşıyıcının yasal sorumluluğunu, CMR sınırları içinde karşılar. Tam koruma için emtia sigortası gerekir.

ICC A ile ICC C arasındaki fark nedir?

ICC (A) poliçede hariç tutulmayan tüm riskleri kapsar. ICC (C) ise yangın, infilak, kaza, batma ve müşterek avarya gibi sayılmış büyük riskleri kapsar; hırsızlık, ıslanma ve kırılma gibi hasarlar C klozunda teminat dışıdır.

Yük hasarlı gelirse kaç gün içinde bildirmek gerekir?

Görünür hasar teslim anında belgeye yazılmalıdır. CMR'de görünmeyen hasar için teslimden sonra 7 gün (pazar ve resmî tatiller hariç) içinde yazılı bildirim gerekir; deniz ve hava taşımalarında süreler farklıdır, ayrıca poliçedeki bildirim şartı da kontrol edilmelidir.

Sigorta bedeli nasıl hesaplanır?

Yaygın uygulama, malın CIF değerine yüzde 10 civarında bir ek eklenmesidir; Incoterms 2020 de CIF ve CIP'te asgari yüzde 110 teminat öngörür. Farklı bir değer esası sigorta şirketiyle kararlaştırılabilir.

Hasar tazminatı için hangi belgeler gerekir?

Poliçe, ticari fatura, çeki listesi, CMR veya konşimento, hasar notlu teslim belgesi, fotoğraflar, ekspertiz raporu ve taşıyıcıya gönderilen sorumlu tutma yazısı temel belgelerdir.